Majstori baroka – Đovani Batista Vitali

Sonate opus 5 Đovanija Batiste Vitalija, italijanskog kompozitora, violončeliste i pevača koji je najznačajniji po svom doprinosu u uspostavljanju forme barokne trio sonate. Njegova dela su na ovom polju uticala na eminentne kompozitore poput Korelija, Torelija i Persla. Karakteriše ih sinteza između kontrapunktske fakture sonate da kjeza i slobodne melodijske invencije koja se negovala u sonati da kamera. Njegova formalna inventivnost nije mimoišla ni žanr svite, u koju je, među prvima na tlu Italije, uveo menuet.

Ovaj autor, rođen u Bolonji 1632. godine, začetnik je muzičke familije Vitali koja je stvarala na tlu centralne Italije – pre svega na dvoru porodice Este u Modeni tokom XVII i XVIII veka. Đovani Batista Vitali je muziku učio kod Mauricija Kacatija, koji je od 1657. radio kao kapelmajstor u crkvi San Petronio. Samo godinu dana kasnije Vitali mu se priključio na mestu violončeliste u pomenutoj glavnoj gradskoj crkvi u Bolonji. U svom rodnom gradu bio je jedan od osnivača slavne Akademije Filarmonike, strukovno-obrazovne ustanove od ugleda u tadašnjoj Evropi. Sredinom osme decenije odlazi u Modenu, gde zauzima poziciju zamenika kapelmajstora na kojoj ostaje do kraja života, 1692. godine. Postao je član Akademije dei Disonanti i bio je slavljen kao začetnik muzičkog izdavaštva u ovom gradu. Padre Martini je u godišnjaku Akademije Filarmonike zapisao o Vitaliju sledeće reči: „...on je pokazivao toliko ljubavi prema proučavanju muzike i svog instrumenta violončela, da je ličnim primerom probudio divljenje kako muzičara, tako i kompozitora svog doba". 

Kompozitorski opus Đovanija Batiste Vitalija prikazuje odlike tranzicije muzike za gudačke instrumente iz njene funkcionalne uloge pratnje plesovima ka umetničkoj i formalnoj autonomiji koju će zadobiti u žanrovima sonate da kamera i da kjeza. U stilskom smislu u njegovim delima prisutan je varijacioni princip, harmonska upotreba baso kontinua, raznovrsnost tematske invencije, te alternacija sporih i ekspresivnih stavova sa brzim i fugiranim.

Sama zbirka Sonata opus 5 je podeljena u nekoliko celina: prvih pet su sonate a due, za dve violine i kontinuo, da bi se kasnije broj deonica povećavao ka sonatama a tre, a kvatro i završnom sonatom a ćinkve. Svaka sonata poseduje naslov koji je vezan za prezime jedne od uglednih aristokratskih porodica iz Modene i njene okoline. Ove kompozicije pokazuju stilsku i afektivnu raznolikost, te se može govoriti o pokušaju karakterizacije i idealizacije onih kojima su posvećene.

Urednica Ksenija Stevanović