Betoven i muzička kritika

U trećoj emisiji ciklusa u kojem opus Ludviga van Betovena sagledavamo u kontekstu muzičke kritike njegovog doba, govorićemo o muzičko-estetičkim pogledima E. T. A. Hofmana. Pored Beteovenove, slušaćemo i muziku Ferdinanda Paera.

Godinu dana nakon što je dobio partituru Betovenove Pete simfonije, nemački pisac i kompozitor Ernst Teodor Amadeus Hofman objavio je prikaz dela, u julu 1810. u lajpciškim muzičkim novinama. Tri godine kasnije publikovao je esej o Betovenovoj instrumentalnoj muzici zasnovan na tom prikazu. Ovaj Hofmanov tekst postao je ne samo najvažniji kritički prikaz Betovenovog opusa, već i jedan od najuticajnijih eseja o muzici 19. veka uopšte. U njemu je prvi put jasno artikulisao ideju o instrumentalnoj muzici kao najčistijem otelotvorenju muzičke umetnosti, ali i romantizma uopšte. Prema njegovom mišljenju, samo je instrumentalna muzika, koja prezire ispomoć poezije, istinski „nezavisna" i jedina koja je „zaista romantična", jer kreira svet odvojen od spoljašnjeg, čulnog sveta opisivih osećaja, zarad novog, nepoznatog carstva neizrecivog i beskonačnog. Hofmanov prikaz Betovenove simfonije zapravo je svojevrsni susret više važnih ideoloških i materijalnih, međusobno udruženih istorijskih okolnosti: razvoj misli ranih romantičara koji su bili razočarani u kantovsku epistemologiju i tragali za vidovima spoznaje koji stoje izvan jezika, razvoj tehničko-kompozicionog muzičkog izraza u instrumentalnim žanrovima, te razvoj građanske kulture „ozbiljne muzike", koja je uključivala nove institucije i prakse slušanja muzike. Svi ovi faktori omogućili su da simfonija izraste u novi reprezentativni žanr buržoaskog društva i da tu poziciju zadrži u narednom veku, a Betoven bude ustoličen kao idealni uzor simfoničara. E. T. A. Hofman, u tom smislu, o Betovenu govori kao o „čisto romantičnom kompozitoru", koji je sposoban da u muzičkom toku istka slike strahopoštovanja i boli i beskonačnu čežnju „koja je suština romantizma". Zaokružujući muzički prikaz, Hofman navodi i konkretne muzičke primere, te u načinu na koji Betoven koristi tišinu, odnosno pauze u prvom stavu, prepoznaje put ka spoznaji misterioznog i nepoznatog, dok timpani koji prkose promeni harmonije u poslednjem stavu, prema ovom autoru, proizvode sliku straha pred onostranim.

Iako je E. T. A. Hofman prvenstvo davao instrumentalnoj muzici, svoju kritičku pažnju posvećivao je i muzičko-scenskim delima, što ne čudi imajući u vidu da je i sam bio operski kompozitor. U periodu kada je radio na eseju o Betovenovom simfonijskom opusu, Hofman je objavio prikaze triju operskih ostvarenja različitih žanrovskih ishodišta, sa idejom da kroz tri kontrastna pristupa artikuliše perskriptivni stav o budućnosti operske umetnosti. Dela o kojima je 1810. i 1811. godine pisao na stranicama lajpciških Opštih muzičkih novina bila su: Sirotište Jozefa Vajgla, Ifigenija na Tauridi Kristofa Vilibalda Gluka i Sofonizba Ferdinanda Paera. Hofman potcrtava kvalitete Vajglovog nemačkog zingšpila i Glukove francuske lirske tragedije, analizirajući bogatu emotivnu paletu kao i uspele dramske postupke koje ovi žanrovi omogućavaju, ne bi li se obrušio na manjkavosti italijanske ozbiljne opere, na primeru Paerove Sofonizbe. Odajući priznanje samom tehničko-kompozicionom umeću Ferdinanda Paera, Hofman zaključuje da će u njegovom delu potpuni užitak naći samo oni koji od opere očekuju milozvučne melodije i priliku da se dive veštini pevača, dok će publika koja od opere očekuje muzičku dramu za istu ostati uskraćena.

Autor Srđan Atanasovski
Urednica Sanja Kunjadić